Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) w leczeniu bólu

Przewlekły ból to nie tylko sygnał z ciała – to czynnik, który wpływa na codzienne funkcjonowanie, sposób myślenia, nastrój, emocje i kontakty społeczne. Ból nie jest więc jedynie symptomem, ale złożonym procesem, wymagającym kompleksowego podejścia. Dlatego coraz częściej obok innych metod terapeutycznych w leczeniu bólu stosuje się metody psychologiczne, a zwłaszcza terapię poznawczo-behawioralną (CBT).

Terapia poznawczo-behawioralna (ang. cognitive-behavioral therapy, w skrócie CBT) jest jedną z najlepiej przebadanych form psychoterapii i jedną z najczęstszych interwencji psychologicznych stosowanych wobec pacjentów cierpiących na przewlekły ból (1). Jej skuteczność w redukcji bólu i poprawie jakości życia potwierdzają liczne badania. Metody psychologiczne stosowane wraz z innymi formami terapii (farmakoterapią, fizjoterapią itd.) działają komplementarnie, zmniejszając zarówno odczuwany ból, jak i jego wpływ na życie codzienne pacjenta.

Czym jest terapia poznawczo-behawioralna?

CBT to forma terapii o ustrukturyzowanym charakterze, skoncentrowana na identyfikowaniu i modyfikowaniu myśli, przekonań oraz zachowań, które wpływają na sposób odczuwania bólu. Jej fundamentem jest założenie, że:

• sposób myślenia przekłada się na emocje i zachowania, które z kolei są w stanie modulować percepcję bólu – ból fizyczny i emocjonalny są więc wzajemnie powiązane;
• negatywne wzorce myślowe mogą nasilać odczuwanie bólu;
• reakcje organizmu można modulować poprzez zmianę sposobu myślenia;
• zidentyfikowanie i zmiana negatywnych wzorców myślowych może przynieść ulgę i złagodzić odczuwanie bólu (2).

Jak CBT działa na odczuwanie bólu?

W terapii bólu CBT wpływa na kilka kluczowych obszarów:

• Redukcja katastrofizacji bólu – katastrofizacja to tendencja do interpretowania bólu jako groźnego, niekontrolowanego i narastającego. Badania pokazują, że osoby o takim wzorcu myślenia odczuwają ból intensywniej. CBT uczy wyjścia z pułapki katastroficznych myśli i zastępuje je myślami adaptacyjnymi, pozytywnymi, jednocześnie realistycznymi. W ten sposób pacjent odzyskuje poczucie kontroli.
• Zwiększenie tolerancji na ból – techniki relaksacyjne, oddechowe i poznawcze uczą regulacji reakcji stresowej, co zmniejsza aktywność układu współczulnego.
• Regulacja emocji – utrzymujący się ból często prowadzi do obniżonego nastroju, bezradności i unikania aktywności. CBT przeciwdziała temu, ucząc zdrowszych reakcji emocjonalnych.
• Poprawa codziennego funkcjonowania pacjenta – przewlekły ból często prowadzi do spadku aktywności, a nawet wycofania się z życia społecznego. Terapia CBT pomaga zaplanować i realizować aktywności tak, aby nie nasilać dolegliwości, a jednocześnie prowadzić życie bez poważnych wyrzeczeń (1), (3).

CBT w praktyce – jak wygląda terapia?

Terapia składa się z kilku kluczowych elementów:

• Praca poznawcza – polega na identyfikacji niekorzystnych myśli, takich jak „ten ból nigdy nie minie”, „już nic nie mogę zrobić”. Pacjent uczy się zastępować je myślami realistycznymi i wspierającymi.
• Trening behawioralny – obejmuje stopniowe zwiększanie aktywności mimo bólu – na przykład pacjent wybiera jedną drobną aktywność (spacer, lekkie ćwiczenia), którą wykona codziennie niezależnie od bólu.
• Techniki relaksacyjne – progresywna relaksacja mięśni, trening oddechowy, mindfulness, wizualizacje.
• Edukacja na temat bólu – pacjent poznaje mechanizmy powstawania bólu, rodzaje bólu, odzyskuje poczucie kontroli.
• Monitorowanie objawów – dziennik bólu zwiększa świadomość czynników nasilających i łagodzących objawy, a to kluczowy element pracy terapeutycznej.

CBT a farmakoterapia – dlaczego warto łączyć obie metody?

Choć CBT to skuteczna metoda terapeutyczna, nie zastępuje leków przeciwbólowych, zwłaszcza w sytuacjach, gdy ból jest ostry i uniemożliwia normalne funkcjonowanie. W takich przypadkach ulgę przynieść może ketoprofen – lek, który działa przeciwbólowo i przeciwzapalnie. Połączenie CBT z farmakoterapią i fizjoterapią jest jednym z najbardziej kompleksowych podejść do leczenia bólu przewlekłego.

Terapia poznawczo-behawioralna to jedna z najskuteczniejszych metod wspierających leczenie bólu przewlekłego. Nie eliminuje bólu w pełni, ale może znacząco zmniejszyć jego intensywność i poprawić jakość życia, również poprzez zmianę sposobu myślenia pacjenta. Modyfikuje zarówno schematy myślowe, jak i reakcje fizjologiczne organizmu, wzmacnia poczucie kontroli i pomaga wrócić do aktywności. Stosowana równolegle z farmakoterapią oraz odpowiednią rehabilitacją tworzy kompleksowe podejście, które realnie poprawia codzienne funkcjonowanie pacjentów.

Artykuł gościnny.

Bibliografia:

1. Jae-A Lim i in., Cognitive-behavioral therapy for patients with chronic pain, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5999451/ [dostęp: 27.11.2025].
2. Jaroszewska J., Leczenie bólu w terapii psychologicznej, https://forumterapiibolu.pl/leczenie-bolu-w-terapii-psychologicznej/ [dostęp: 27.11.2025].
3. Terapia poznawczo-behawioralna w przewlekłym bólu, https://psychoonkolog.eu/oferta/terapia-przewlekly-bol/ [dostęp: 27.11.2025].